Buna twakabeire amo na Petronillah Ogoti Gusii.com Proverbs, Culture And Customs Editor. Obotuki bonde amo na Abner Nyaberi, Kenyatta University.
Omogano Bwo Omogusii:
Oral Sources On The Ground:
Omongina Kwamboka Mireri, (Ichuni) Bomobea, Nyaribari Masaba;
Omogaka Samuel Omare Nyambisa, (Gesure) Bosansa, Bobasi Chache;
Omogaka Kenyanya Marube, (Otamba) Bogeka, Nyaribari Chache;
Amaumuntia (May) 26, 2012.
Aya amwabo aya:
Abagusii: Ingai Twarwete?
The First Gusii.com Blog Post On February 22, 2009.
"Bono Ninki Mokonya Korikera Igoro Y' Outdated Customs And Traditions?" Omongina Clemencia Mokeira
Emegano y' ororeri rwaito ntwe Abagusii n' emenge. Nigo togotebigwa buna ntwe Abagusii twensi nigo twarwete aaria Misri. Kobwatekana n' omogano oyomo, ororeri rwaito nigo rore iga:
Omonto akaibora Enonko. Enonko akaibora Ribiaka. Ribiaka akaibora Magoma. Magoma akaibora Osogo. Bono Osogo nere akaibora Mogusii. Bono sokoro yaito Mogusii, akamanya koibora Mogusero, Mochorwa, Mobasi, Nyaribari, Mogirango, Mogetutu, Monchari, na Momachoge.
Okonywoma n' okonywomwa gochia ase ebisaku binde nkare gwaansete: Aaiga Transmara nao omosubati oyomo o Gusii orenge korokwa Koinania anywometwe n' Omomanyi na gotigara. Gatigara oo, ntwe tokagenderera n' orogendo rwaito gochia Botende. Ase igo, twensi n' abamo n' Abamanyi egekogera mbabwate amanyinga aito.

Abangina b' omogaka Mogusii
Mogusii nanywomete abakungu batano buna ekobwatia:
1. Moguche Ibu ore korokwa Kemunto akaegwa erieta rie ebitinge akarokwa Bonareri.
2. Nyamisanchu ore korokwa Kwamboka oetwe Nyaboke, koba erieta rie ebitinge.
3. Bosibori nere obwate omomura okorokwa Mocharwa.
4. Bwari nere oiborete omomura okorokwa Omache, o Monchari. Omache nere naende orogetwe Onchari Omache, Chindiba Chia Bokendu.
5. Mokeira, oyio oiborete Sereti ore Omogusero. 
Emegano yo ogocha n' okonganya kwa Abagusii nigo ere emenge. Ase boigo, emegano eye tiyarigetwe aande. Ntwe nigo tokoyerika bono buna togotebigwa. Ase boigo, nigo togotebigwa buna ase chingaki echio chionsi , eganga ya Abagusii nigo yarenge konganya ase okorigia ense entobu ase ebimeri.
Gotenena nkwarengeo. Onye ememiso gose mesabakwa tiyarengeo, abagaka nigo barenge goteba nga "Togenderere gochia motwe".
Ase okonganya kwabo, nigo barenge korigia ase ememiso amo n' emesabakwa ere emenge. Ebi nabio biare kobaorokia buna ase ayio natobu. Omogano omotangani nigo ore iga:
Omogano oyo nigo ogoteba buna Omogusii nigo arwete korwa chinsemo chia Irianyi gose ensemo ya Mombasa, mbaka agacha goika aiga nka Gusii. Ase Abagusii, Mombasa eyio, nigo naende yare yare korokwa Mokendo o' Iruma.
Nigo togotebigwa buna Mogusii narenge na momura omwabo ore korokwa Otere oyio onaende ore korokwa Mogikoyo. Abamura aba babere nabwo batirete korwa Irianyi ya Mokendo o Iruma (Mombasa) na gocha gatigati ya Kenya.
Aiga gatigati ya Kenya, Otere nao atigarete. Mogusii amo na basubati bamwabo bakanyora buna ememiso amo n' emesabakwa tiyarenge aaiga gatigati ya kenya. Korende Mogusii, kare na abasubati bamwabo bakagenderera ase okong'anya ko batiga Otere aaira gatigati ya Kenya.
Omosubati oyomo ore korokwa Moragori, nigo atigarete aaria aange na Mt Elgon (Boruya) ase okonganya, akaba ngina Abamaragoli. Omosubati onde, Mosoba agatigarera igaaria Suba. Ase boigo, omosubati onde omwabo Mogusii, ore korokwa Mokogoti, naende gose Mokoro, nigo achiete agatigara aaria Botende (kuria).
Korwa gatigati ya Kenya, Mogusii nigo atorete aaria Boruya. Nonya nabo igo, nigo banganyete naende korwa Boruya na komotiga Moragori aroro. Korwa abwo, bagatirimboka gochia chinsemo chia Irianyi ya Boruya na goika Egesumu (kisumu).
Below: Beautiful Mokendo O' Iruma: Omogano onde bw' Abagusii nigo ogoteba buna Mogusii amo na abamura babwabo abwo barenge Otere [Mogikoyo], Momeru, Mokamba, Moragori amo na Moembu nigo baimogete ase orogendo korwa aaria Mokendo O' Iruma [Mombasa]. Ntomanyeti buna ninki kiagerete Mogikoyo, Momeru Mokamba, amo na Moembu bagatigarera aaria Central kenya, korende Moragori amo na Mogusii barabwo bakagenderera n' orogendo.

Aaiga ase ensemo ya Egesumu, bakaagacha egesarate gio okomenya (ebisumu) abwo Egesumu (Kisumu), korende chimori chikaagacherwa ebisumu ebinge. Mogusii akaroka asaya, Egesumu (Kisumu) korwa ase ebisumu ebi baroseti.
Buna togotebigwa, aaiga Kisumu nao omomura oyomo orenge korokwa Orechi [Enswe ase Ekegere] aiboreretwe. Ase boigo, aaiga nao omoiseke orenge korokwa Kemunto (gulf ase Ekenyamorero) aiboreretwe.
Mogusii tachieti komenya abwo Kisumu ase amatuko amange. Ogocha kwa Abagere amo n' riroba gotaba riitobu gokagera Abagusii naende bakanganya korwa Egesumu kogenda ase akorokwa Gwasi. Aaiga Gwasi, riroba itobu ndiarenge aroro nonya.
Ase engencho eyio, Abagusii amo na abande naende bakanganya na gotiga Mosoba (Abasuba) aroro. Aaiga Bosoba nao omwana omomura orenge korokwa Mosoba aiboreretwe. Korwa Kisumu, Mogusii bagaeta na gotamboka ase Ekemunto (gulf) na kwamboka gochia ase ebitunwa bia Gusii.
Ko baika Gusii, bagaatanekana. Mokoro akagenda Botende (kuria) na Mosoba akamboka kogenda Bosoba (Suba). Nonya nabo igo, Mogusii ere agatigara Gusii na mbaka rero nao are Gusii. Oyo noro omogano bw' okonganya gwaito omotangani.
Aba bonsi n' abaminto. Omokamba, Omoragori, Omogikoyo, Omoembu, Omomeru, Omotende, Omosoba: Nigo tokona goitana bosa. Aba mbamura n' baiseke baminto.
Omogano onde bw' omochakano bwo Omogusii nigo ogoteba buna Abagusii nigo barwete Misri (Egypt ase rero). Ritangani, nigo togotebigwa ng'a Mogusii, oyio ore ise bw' Abagusii bonsi, narenge amo na bamura babwabo abwo barenge Moragori, Mokamba, Mogikoyo, Moembu, amo na Momeru.
Baminto ng'ai twarwete?

Nigo togotebigwa buna Mogusii, kare na bamura bamwabo, nigo atirimbogete ase chingegu chi' oroche rwa River Nile na goeta gati gati y ense ya Ethiopia. Korwa abwo, akagenda Sudan na gosokera aaria Uganda. Korwa Uganda (Boganda), Mogusii nigo agendererete n' orogendo mbaka agaika aange na Mt. Elgon.
Nigo togototebigwa aaiga Mt. Elgon, nao Mogusii aatananakenate amo na abamwabo, na kogenda kobwaye. Moragori ere agatigara aaria ange na Mt Elgon, na koba ase egesaku kia Abaluhya. Gatiga abamwabo, Mogusii akang'anya na kogenda komenya aaria aange na Siaya, eyio ere Bogere ase rero.
Ntomanyeti buna ninki kiagerete Mogusii agatiga abawabo ase okonganya oko. Ase engencho y' chisegi korwa ase Abagere be ense eyio ya Siaya, Mogusii akang'anya naende, korwa abwo na kogenda komenya aaria Egesumu (Kisumu).
Erieta "Kisumu" n' rie Ekegusii
Aaiga, Egesumu, nigo Abagusii baagachete ebisumu ebinge bie chiombe, ekagera bakayaroka (Gesumu) Kisumu. Nigo togotebigwa buna aaiga Gesumu nao Mogusii amo na ng'ina, oyio ore korokwa Nyakomogendi basirerete na gotindekwa.
Nonya nabo igo, chiombe chigaansa gokwa n' enchara enene ekaba abwo Egesumu. Ge enchara yaba, abana ba Mogusii tibachieti komenya igaa ase amatuko amange. Ase engencho y enchara eye, abagaka abanene b' egesaku giaito ase engaki eyio, abwo barenge Mobasi, Oibabe, Mochorwa na Mogusero bakaroberia okonganya kwa Abagusii korwa Egesumu, kogenda gochia ase ebitunwa bia Gusii ya rero.
Ke emeroberio eye y' okonganya yaera, bagatamboka ase ekemunto (gulf) na goika ase ebitunwa bia Gusii ya rero. Korwa ase ebitunwa bia Gusii, bakagenderera konganya mbaka bagaika Kericho [eye nero naende ekorokwa Kabianga].
Ko baika Kabianga, obokongu bokaba. Ndagera tiyare kwama. Tari igo rioka. Esegi korwa ase Abamanyi amo no Abasigisi ekaba entindi. Komenta nayio, oborwaire obonge ase etugo amo na abanto bokabucha. Bono emechando eye yonsi ekagera Abagusii bakaroka ase aya, Kabianga.
Ke emechando emenge yaba aaiga Kabianga, Abagusii bakanganya naende na koirana bagotirimboka gochia Sotik, Gelegele, Ikorongo, Trans Mara [ Emara gose Transmara, Mara Motobo, Igena ria Gamba].
Naende nigo tokona goitana bosa. Abamanyi mbabwate amanyinga aito ntwe Abagusii.
Aaiga Emara Motobo nao omosubati oyomo bwa Abagusii orenge korokwa Nyakoinania anywometwe amo na Abamanyi na gotigara Bomanyi. Korwa abwo, Abagusii bakagenderera ase okonganya gochia Migori (Botende), Nyangarora, Nyakoe, Getembe [ ange na Marani], Manga Isecha (Emanga y' Ogeto, na Monyerero) ime ya Central kitutu, amo na aaria Emanga nse ya Ikuruma.
Egesaku getabwati abarai nigo kegotagoka. Abarai mbakabeiroo korwa kare
Abwo ase obomenyi n' okonganya gwaito gwensi korwa Egesumu, Abagusii ntwabwate abagaka abanene abwo barenge korwa oborai amo n' obosemia. Gati y' abagaka abwo ase chingaki echio nigo barenge koraa chinyomba chia Abagusii nigo barenge buna ekobwatia:
[I]. Abanchari [Omogaka Oisukia nere orenge omorai].
[II]. Ababasi [Mogichoncho, oyio orenge omomura omonene o Mobasi nere orenge omorai].
[II]. Abasweta [ Omogaka Manyanta nere orenge omorai]. Ka moranche inyora buna Abanyaribari amo na Abamachoge nabwo Abasweta. Abagusii mbebagete amarieta gete ye chingiti ao ao, amarieta ayio akabwata. Omogaka Manyanta nigo arenge koraaa Abanyaribari amo na Abamachoge bonsi.
[IV]. Abagetutu [ Omobani Sakawa nere orenge omorai]. Ase okoinyora naende, Omobani Sakawa nigo arwete ase enyomba ya Abageka aaria Bogetutu. Abageka nabwo barenge enyomba enchorwa ya ababani ase Abagusii. Tochiesera Abageka.
Next In This Series: Omogano Bw' Omogusii [Abagusii History]: Chinyomba Chio Omogusii [Abagusii Clans ]
Welcome to Gusii.com @ Facebook Group
Recent Comments